زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

قصیده برده




بُرده، قصیده (یا بُرأه)، قصیده‌ای مشهور در ستایش رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، از ابوعبدالله شرف‌الدین محمد بن سعید دلاصی صنهاجی معروف به بوصیری
[۱] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۶۰۸ـ ح۶۹۵، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
شاعر نامور مصری می‌باشد.


۱ - وجه تسمیه قصیده برده


بوصیری نخست، سروده خود را «الکواکب الدُّریة فی مدح خیرالبریّة» نامید، ولی چون قصیده‌اش در مدح پیامبر بود و به قولی در عالم رویا بُرده ( عبای ) شریف ایشان را صله گرفته بود و نیز از باب شباهت شعرش با قصیده «بانت سعاد»، نخستین قصیده مشهور به بُرده سروده کَعْب بن زُهَیْر در حضور پیامبر، قصیده‌اش به بُرده شهرت یافت.

۲ - نام دیگر قصیده برده


و به قولی، به سبب بهبود یافتن شاعر از فلج اندام به «بُرأه» (بهبود) نیز معروف شد.
[۲] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۱۹۰، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
[۳] ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۳، ص۳۶۲، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
[۴] ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۳، ص۳۶۸ـ۳۶۹، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
[۵] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۱، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
[۶] عمر فروخ، ج۳، ص۶۷۷، پانویس ۴، تاریخ الادب العربی، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
[۷] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).


۳ - قصیده‌هایی از بوصیری شاعر قصیده برده


بوصیری قصاید مهم دیگری نیز در مدح پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سروده است، اما هیچ‌ کدام شهرت و اهمیت بُرده را ندارند؛ از جمله :الهُمْزیّةُ فی المدائح النبویّة (معروف به اُم القُری ')؛ القصیدة المُضَرِیّة فی الصَلاة علی خیرالبریّة؛ و ذُخْرُالمعاد.
[۸] اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۲، ستون ۱۳۸، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
[۹] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۸، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
[۱۰] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۹ـ۶۸۰، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.


۴ - تعداد ابیات قصیده برده


قصیده بُرده در دیوان بوصیری و بیش‌تر نسخه‌های خطی و چاپی ۱۶۰ بیت است، اما در برخی از نسخه‌ها به ۱۸۲ بیت هم می‌رسد.
[۱۱] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
[۱۲] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).
[۱۳] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۱، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.


۵ - مضمون قصیده برده


این قصیده با مطلع : اَمِن تذکُّر جیرانٍ بِذَی سَلَمٍ/ مَزَجْتَ دَمْعاً جَری مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمٍ، ده فصل دارد و مانند تمام قصاید، با تغزّل و نسیب شروع می‌شود؛ در ادامه، شاعر پس از تحذیر از هوای نفس ، به ستایش رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم، ولادت ، معجزات ، معراج ، و جنگ‌های آن حضرت می‌پردازد، و قصیده را با توسل به رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و مناجات با خدا به پایان می‌برد.
[۱۴] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
[۱۵] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۱، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۱۶] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۱۷] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).


۶ - الگوی بوصیری در سرودن قصیده برده


بوصیری در سرودن برده از قصاید میمیّه شاعران پیش از خود، بویژه میمیّه ابن فارض (متوفی ۶۳۲)، تأثیر گرفته است، و در وزن و قافیه ، مطلع، و مضمونهای تغزلی با آن مشترک است.
[۱۸] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۱ـ ۲۰۲، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.


۷ - استقبال از قصیده برده


قصیده برده از ابتدا توجه مسلمانان را برانگیخت و گروه‌های مذهبی هر یک به گونه‌ای از آن استفاده می‌کردند؛ صوفیان (بویژه در مصر ) و اهل سنّت و شیعیان بدان اهمیت بسیاری می‌دادند، به طوری که امروزه اهل سنّت آن را در کنار اوراد ، دعاها و استغاثه‌ها قرار می‌دهند و در مجموعه‌های دعایی خود چاپ می‌کنند و دُروزیان ، آن را برای تبرّک و آمرزش مردگان در تشییع جنازه‌ها می‌خوانند.
[۱۹] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۱۵ـ۲۱۶، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۲۰] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).


۸ - تأثیر پذیری شاعران از قصیده برده


بسیاری از شاعران از این قصیده، استقبال، و در وزن و قافیه از آن پیروی کرده‌اند، از جمله احمد شوقی ، با قصیده «نهج‌البرده» (سروده در۱۳۲۷ ق).
با این‌ همه، قصیده برده بوصیری در میان مدایح نبویه برتری خود را حفظ کرده است.
[۲۱] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۱۹، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۲۲] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۲۲ـ۲۲۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۲۳] شوقی ضیف، شوقی شاعرالعصرالحدیث، ج۱، ص۱۳۰ـ۱۳۱، مصر ۱۹۵۷.
[۲۴] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۷، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
[۲۵] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۱ـ۹۷، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.


۹ - ترجمه‌ها وشرح‌های قصیده برده


این قصیده به زبانهای لاتینی ، آلمانی ، فرانسوی ، انگلیسی ، ایتالیایی ، بربری ، اردو و تاتاریترجمه شده
[۲۶] ادوارد آبوت ون دایک، کتاب اکتفاءالقنوع بِما هو مطبوع، ج۱، ص۲۸۰، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶.
[۲۷] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۲ـ۸۳، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
و بیش از نود شرح به زبانهای عربی ، فارسی ، ترکی و بربری بر آن نوشته شده است، که قدیم‌ترینِ آنها شرحِ ابوشامه عبدالرحمان بن اسماعیل دمشقی (۵۹۶ـ۶۶۵) است.
[۲۸] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۸ـ۶۷۹، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
[۲۹] محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۱۷ـ۲۱۸، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۳۰] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۳ ـ۹۱، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.


۱۰ - فهرست منابع


(۱) ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
(۲) کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
(۳) بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، بیروت (بی تا).
(۴) اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۲، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۵) محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
(۶) محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
(۷) شوقی ضیف، شوقی شاعرالعصرالحدیث، مصر ۱۹۵۷.
(۸) عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
(۹) ادوارد آبوت ون دایک، کتاب اکتفاءالقنوع بِما هو مطبوع، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶.

۱۱ - پانویس

 
۱. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۶۰۸ـ ح۶۹۵، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۲. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۱۹۰، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۳. ↑ ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۳، ص۳۶۲، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
۴. ↑ ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۳، ص۳۶۸ـ۳۶۹، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
۵. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۱، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۶. ↑ عمر فروخ، ج۳، ص۶۷۷، پانویس ۴، تاریخ الادب العربی، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۷. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).
۸. ↑ اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۲، ستون ۱۳۸، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۹. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۸، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۱۰. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۹ـ۶۸۰، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۱۱. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۱۲. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).
۱۳. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۱، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۱۴. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ج۱، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۱۵. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۱، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۱۶. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۱۷. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).
۱۸. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۰۱ـ ۲۰۲، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۱۹. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۱۵ـ۲۱۶، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۰. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی تا).
۲۱. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۱۹، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۲. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۲۲ـ۲۲۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۳. ↑ شوقی ضیف، شوقی شاعرالعصرالحدیث، ج۱، ص۱۳۰ـ۱۳۱، مصر ۱۹۵۷.
۲۴. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۷، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۲۵. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۱ـ۹۷، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۲۶. ↑ ادوارد آبوت ون دایک، کتاب اکتفاءالقنوع بِما هو مطبوع، ج۱، ص۲۸۰، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶.
۲۷. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۲ـ۸۳، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۲۸. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۸ـ۶۷۹، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۲۹. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویة فی الادب العربی، ج۱، ص۲۱۷ـ۲۱۸، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۳۰. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۳ ـ۹۱، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.


۱۲ - منبع

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «قصیده برده»، شماره۹۳۳.    


رده‌های این صفحه : تاریخ اسلام | سیره پیامبر | شعر




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.